“Ekonominin gelişimi, verimliliğin artmasında yenilikler büyük rol oynamaktadır. Sınai Mülkiyet Kanunun gerekçesinde de belirtildiği gibi, etkin bir patent sistemi, yaratıcı yetenekleri buluş yapmaya, yapılan buluşları sanayiye uygulamak suretiyle değerlendirmeye teşvik eder. Ayrıca, patent hakkının korunması ülke içinde ekonomik büyümeyi beraberinde getirir ve teknoloji üretimi ile transferine uygun zemin hazırlar. Birçok girişimin arka planında sıklıkla bir patent veya faydalı model bulunmaktadır. Ancak her yenilik bir buluş olarak kabul edilmemekte ve her buluş da patent veya faydalı model korumasından yararlanamamaktadır. Buluşların patentlenebilirlik şartlarını ve patent veya faydalı model sahiplerinin yasal haklarının neler olduğunu Av. İrem Toprakkaya Babalık ile görüştük.”
Buluş / Patent / Faydalı model ne demektir? Aralarındaki farkları kısaca açıklayabilir misiniz?
Buluş, teknik bir problemin çözümüne yönelik tekrarlanabilir nitelikteki yeni bir fi kir olarak tanımlanabilir. Patent veya faydalı model ise, hak sahibine, üçüncü kişiler tarafından buluşun izinsiz olarak üretilmesini, satılmasını, kullanılmasını veya ithal edilmesini engelleme amacıyla tanınan tekel haklarıdır. Patent buluş basamağına da sahip olması gereken bir koruma türü iken faydalı model buluş basamağına sahip olmayan daha basit yeniliklerdir. Ülkemizde faydalı modeller bu nedenle daha çok tercih edilmektedir. Patent ile faydalı modelin en büyük farkı, patent tescili için tekniğin bilinen durumunun aşılması şartı aranırken faydalı modelde böyle bir koşulun aranmamasıdır. Bu nedenle, yeni ve sanayiye uygulanabilir olan buluşlar faydalı model şeklinde korunabilirken, yeni, sanayiye uygulanabilir ve tekniğin bilinen durumunu aşan buluşlar patent korumasına sahip olacaktır. Koruma süreleri başvuru tarihi itibarıyla başlar ve incelemesiz patentler 7 yıl, incelemeli patentler 20 yıl, faydalı modeller 10 yıl süre ile korunur. İncelemesiz patentler, 7 yıllık koruma süresi sona ermeden inceleme talebinde bulunmak suretiyle incelemeli patente dönüştürülebilir.
Bir buluşun patent olarak tescil edilebilmesi için hangi şartları taşıması gereklidir?
Bir buluşun patentinin alınabilmesi için Sınai Mülkiyet Kanunu’nda bazı şartlar öngörülmüştür. Bu şartlar Kanun’un 82. maddesinde yenilik, buluş basamağına sahip olma ve sanayiye uygulanabilir olma şeklinde düzenlenmiştir. Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 83. maddesine göre tekniğin bilinen durumuna dahil olmayan buluşun yeni olduğu kabul edilir. Patent ve/ veya faydalı model başvurusunun yapıldığı tarihten önce, dünyanın herhangi bir yerinde sözlü tanıtım veya yazılı tanıtım, kullanım veya diğer yollarla açıklanmış toplum tarafından erişilebilir her şey tekniğin bilinen durumuna dahildir. “Sözlü tanıtım” ile kastedilen konferanslar, radyo ve televizyon programları vb., “yazılı tanıtım” ile kastedilen belgeler, internet siteleri üzerinden yapılan açıklamalar, fotoğraf, resim vb., “kullanım” ile kastedilen buluş sahibi ya da sır saklama yükümlülüğü altında bulunmayan herhangi biri tarafından kullanımı, “diğer yollar” ise müze-fuar-sergi vb. mecralarda buluşa toplum tarafından erişilebilmesini ifade eder. Dolayısıyla patent veya faydalı model başvurusu yapılmadan önce yenilik vasfı konusunda özenli bir araştırma yapılmalı, buluşun yeni olup olmadığı saptanmalıdır. Tekniğin bilinen durumunun aşılması (buluş basamağı), buluşun şimdiki teknik duruma kıyasen objektif bir ilerleme kaydetmiş olmasıdır. Patent yeni veya farklı olan her buluşa değil, o alanda uzman kişi tarafından üzerine düşünülüp henüz bulunamamış önemli ve nitelikli olarak kabul edilebilecek buluşlara verilmektedir. Sanayiye uygulanabilirlik ise, buluşun tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir, uygulanabilir veya kullanılabilir nitelikte olması anlamına gelir.
Buluş niteliğinde sayılmayan unsurlar nelerdir?
Patentlenebilirliğin istisnaları SMK m. 82’de sayılmıştır. Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından yayımlanan Patent/Faydalı Model Başvuru Kılavuzu’nda ise istisnalar örneklerle açıklanmıştır. Buna göre; keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler buluş değildir. Örneğin bir matematik işlemi için kısayol geliştirilmesi buluş değildir. Ancak bu kısayol ile çalışan bir makine buluş olabilir. Zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler buluş değildir. Dil öğrenme yöntemi, bulmaca çözme yöntemi, bir oyun veya ticari bir işletmeyi organize etmek için planlar buluş değildir. Ancak, dil öğretmek, bulmaca çözmek, bir planı uygulamak veya oyun oynamak için yeni bir cihaz buluş olabilir. Bilgisayar programları buluş değildir Ancak, teknik bir problemi çözen yöntemi gerçekleştiren bilgisayar programı veya bilgisayar programını içeren cihaz patent ile korunabilmektedir. Estetik niteliği bulunan mahsuller, edebiyat ve sanat eserleri ile bilim eserleri buluş değildir. Eser niteliğine sahipse Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa göre veya şartları varsa haksız rekabet hükümlerine göre korunur. Keza, bilginin sunumu buluş değildir.
Patent başvurusu sırasında nelere dikkat edilmelidir?
Yenilik unsuru konusunda iyi bir araştırma yapılmalıdır. Bu araştırma için Türk Patent ve Marka Kurumu nezdinde https://portal.turkpatent. gov.tr , Avrupa Patent Ofisinin veri tabanı olan www.worldwide.com – espacenet.com , ABD Marka ve Patent Ofisi veri tabanı olan https:// www.uspto.gov/patent , Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı’nın (WIPO) online patent araştırma veri tabanı olan http://www.wipo.int/patentscope/ search/en/search.jsf , Japonya Patent Ofisi veri tabanı https://www.jpo.go.jp/ , bağımsız veri tabanı http:// www.freepatentsonline.com bir çok patent ofisi nezdindeki veri tabanlarında ve Google firmasının online patent araştırma veri tabanı http://www.google.com/patents araştırma yapılabilir. Ayrıca ulusal ve bölgesel patent ofi slerinin internet siteleri için https://www.wipo.int/directory/en/urls.jsp adresinden bilgi edinilebilir. Yine Türk Patent ve Marka Kurumu’na başvuru öncesi EPOQUE veri tabanı (çeşitli ülke ve patent sistemlerindeki patentler) üzerinden ön araştırma yapılması imkanı mevcuttur. Bu araştırma ücrete tabidir. Başvuruda bulunması gereken özellikle tarifname ve istemlerin dikkatle konunun uzmanı tarafından yazılması gerekir. Tarifname, buluşun tüm detayı ile anlatıldığı kısımdır. Tarifname, buluş konusunun ilgili olduğu teknik alanda uzman olan bir kişi tarafından buluşun uygulanabilmesini sağlayacak nitelikte hiçbir şey gizlenmeden açık ve ayrıntılı olmalıdır. İstemler, buluşun koruma talep edilen, yeni olduğu iddia edilen teknik özelliklerinin belirtildiği kısımdır. Diğer bir ifadeyle, koruma kapsamı istemlerle belirlenir. Korunması istenen teknik özellikler istemlere yazılmalıdır. İstemlerde yazılmayan özellikler korunamaz.
Korumanın kapsamı nasıl belirlenir?
Patent başvurusu veya patentin sağladığı korumanın kapsamı istemlerle belirlenir. Bununla birlikte istemlerin yorumlanmasında tarifname ve resimler kullanılır. İstemler, kullanılan kelimelerin verdiği anlamla sınırlı olarak yorumlanamaz. Ancak istemler, koruma kapsamının tespitinde, buluşu yapan tarafından düşünülen fakat istemlerde talep edilmeyen, buna karşılık ilgili teknik alanda uzman bir kişi tarafından tarifname ve resimlerin yorumlanması ile ortaya çıkacak özellikleri kapsayacak şekilde genişletilemez. İstemler, başvuru veya patent sahibine hakkı olan korumayı sağlayacak ve üçüncü kişilere de korumanın kapsamı açısından makul bir düzeyde kesinlik ifade edecek şekilde yorumlanır.
Patent hakkı sahibi kimdir?
Buluşu yapan her zaman gerçek kişidir. Patent hakkı sahibi buluşu yapan veya onun halefl eridir. Bu hakkın devri mümkündür. Buluş birden çok kişi tarafından birlikte gerçekleştirilmişse patent isteme hakkı, bu kişilerin tamamına aittir.Aynı buluş, birbirinden bağımsız ve habersiz olarak birden çok kişi tarafından gerçekleştirilmişse patent isteme hakkı, önceki tarihli başvurunun yayımlanmış olması şartıyla daha önce başvuru yapana aittir. Bu halde sonraki kişinin ön kullanım hakkı saklıdır. Patent almak için ilk başvuran kişi, aksi ispat edilinceye kadar, patent isteme hakkının sahibidir. Patent başvurusu veya patent birden çok kişiye aitse hak üzerindeki ortaklık tarafl ar arasındaki anlaşmaya göre, böyle bir anlaşma yoksa Türk Medeni Kanunundaki paylı mülkiyete ilişkin hükümlere göre belirlenir. Lisans verilmesi için hak sahiplerinin oybirliği aranır.
Çalışanlar tarafından meydana getirilen buluşlarda hak sahipliği kime aittir?
Çalışanın, işyerinde görevi gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak, iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş, hizmet buluşudur. Çalışanın işiyle ilgili olmayan buluşları ise serbest buluştur. Çalışanın işin gereği veya büyük ölçüde işyerinin deneyim ve çalışmalarına dayalı olarak geliştirdiği buluşlarda hak sahibi işverendir. Serbest buluşlarda ise hak sahibi çalışandır. Hizmet buluşu-serbest buluş ayrımında buluşun mesai saatleri içinde veya işyeri içinde geliştirilip geliştirilmediğinin herhangi bir önemi yoktur. Önemli olan buluşun niteliği ve iş ile ilgili olup olmadığıdır. Çalışan, bir hizmet buluşu yaptığında, bu buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür. Buluş birden çok çalışan tarafından gerçekleştirilmişse, bu bildirim birlikte yapılabilir. İşveren, bildirimin kendisine ulaştığı tarihi, bildirimde bulunan kişi veya kişilere gecikmeksizin ve yazılı olarak bildirir. Çalışan, hizmet buluşunu, serbest buluş niteliği kazanmadığı sürece gizli tutmakla yükümlüdür. İşveren, hizmet buluşu ile ilgili olarak tam veya kısmi hak talep edebilir. İşveren bu talebi, çalışanın bildiriminin kendisine ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirmek zorundadır. Çalışana böyle bir bildirimin süresinde yapılmaması veya hak talebinde bulunulmadığına dair bildirim yapılması hâlinde, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır. İşveren hizmet buluşu üzerinde tam hak talep ederse, çalışan makul bir bedelin kendisine ödenmesini işverenden isteyebilir. İşveren hizmet buluşu üzerinde kısmi hak talep ederse, işverenin buluşu kullanması hâlinde, çalışanın makul bir bedelin kendisine ödenmesini isteme hakkı doğar. İşveren, kendisine bildirimi yapılan hizmet buluşu için tam hak talebinde bulunmuşsa patent verilmesi amacıyla ilk başvuruyu Kuruma yapmakla yükümlüdür. Ancak işveren, işletme menfaatleri gerektiriyorsa, patent başvurusu yapmaktan kaçınabilir. İşverenin hizmet buluşuna ilişkin tam hak talebinde bulunması hâlinde bununla ilgili bildirimin çalışana ulaşması ile buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçmiş olur. İşverenin hizmet buluşuna ilişkin kısmi hak talep etmesi hâlinde, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır. Ancak bu durumda işveren, kısmi hakka dayanarak buluşu kullanabilir.
Patent hakkı sahibine bahşedilen haklar nelerdir?
Sınai Mülkiyet Kanunun 85. Maddesine göre, Patent sahibi, buluşun yeri, teknoloji alanı ve ürünlerin ithal veya yerli üretim olup olmadığı konusunda herhangi bir ayrım yapmaksızın patent hakkından yararlanır. Patent sahibinin, izinsiz olarak yapılması hâlinde aşağıda belirtilen fi illerin önlenmesini talep etme hakkı vardır: a) Patent konusu ürünün üretilmesi, satılması, kullanılması veya ithal edilmesi veya bu amaçlar için kişisel ihtiyaçtan başka herhangi bir nedenle elde bulundurulması. b) Patent konusu olan bir usulün kullanılması. c) Kullanılmasının yasak olduğu bilinen veya bilinmesi gereken usul patentinin kullanılmasının başkalarına teklif edilmesi. ç) Patent konusu usul ile doğrudan doğruya elde edilen ürünlerin satılması, kullanılması, ithal edilmesi veya bu amaçlar için kişisel ihtiyaçtan başka herhangi bir nedenle elde bulundurulması. Ancak, sınai veya ticari bir amaç taşımayan ve özel maksatla sınırlı kalan fi iller, patent konusu buluşu içeren deneme amaçlı fi iller patent hakkı kapsamı dışındadır. Patentin konusu kanunlara, genel ahlaka, kamu düzenine veya genel sağlığa zarar verecek şekilde kullanılamaz. Yasada ilaç denemeleri, reçete oluşturulması vb. spesifi k konularda başka istisnalar da öngörülmüştür (Bkz. SMK m. 85 f. 3).
Patent veya faydalı model hakkına tecavüz sayılan fiiller nelerdir?
Patent veya faydalı model sahibinin izni olmaksızın buluş konusu ürünü kısmen veya tamamen üretme sonucu taklit etmek, kısmen veya tamamen taklit suretiyle meydana getirildiğini bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde tecavüz yoluyla üretilen buluş konusu ürünleri satmak, dağıtmak veya başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak ya da bu amaçlar için ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak, uygulamaya koymak suretiyle kullanmak veya bu ürünle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunmak, Patent sahibinin izni olmaksızın buluş konusu usulü kullanmak veya bu usulün izinsiz olarak kullanıldığını bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde buluş konusu usulle doğrudan doğruya elde edilen ürünleri satmak, dağıtmak veya başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak ya da bu amaçlar için ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak, uygulamaya koymak suretiyle kullanmak veya bu ürünlerle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunmak, Patent veya faydalı model hakkını gasp etmek, Patent veya faydalı model sahibi tarafından sözleşmeye dayalı lisans veya zorunlu lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek fi lleri patent hakkında tecavüz sayılır.
Patent veya faydalı model hakkına tecavüz halinde patent hakkı sahibi hangi yasal yollara başvurabilir?
Patent hakkı tecavüze uğrayan hak sahibi, mahkemeden fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti, muhtemel tecavüzün önlenmesi, tecavüz fiillerinin durdurulması, tecavüzün kaldırılması ile maddi ve manevi zararın tazmini, tecavüz oluşturan veya cezayı gerektiren ürünler ile bunların üretiminde münhasıran kullanılan cihaz, makine gibi araçlara, tecavüze konu ürünler dışındaki diğer ürünlerin üretimini engellemeyecek şekilde el konulması, el konulan ürün, cihaz ve makineler üzerinde kendisine mülkiyet hakkının tanınması, tecavüzün devamını önlemek üzere tedbirlerin alınması, özellikle masrafl ar tecavüz edene ait olmak üzere el konulan ürünler ile cihaz ve makine gibi araçların şekillerinin değiştirilmesi, üzerlerindeki markaların silinmesi veya sınai mülkiyet haklarına tecavüzün önlenmesi için kaçınılmaz ise imhası, haklı bir sebebin veya menfaatinin bulunması hâlinde, masrafl arı karşı tarafa ait olmak üzere kesinleşmiş kararın günlük gazete veya benzeri vasıtalarla tamamen veya özet olarak ilan edilmesi veya ilgililere tebliğ edilmesini talep edebilir.
İrem TOPRAKKAYA BABALIK, LL.M. Avukat & Marka Vekili